معمولا زمانی که از کلمه رانت استفاده می شود، ذهن ما آن را سریعا به «رانت اقتصادی» تبدیل می کند، اما اگر رانت را برخورداری از یک امتیاز خاص بدون شایستگی و بدون وجود رقابت بدانیم، آنگاه نمی توان رانت را فقط به امور اقتصادی و مالی محدود کرد.
رانت سیاسی نیز وجود دارد. در نظامهای سیاسی اقتدارگرا استفاده از رانت سیاسی برای طی مدارج قدرت امری بسیار طبیعی است. اما رانت سیاسی فقط محدود به حکومت های اقتدارگرا و نظامهای سیاسی نمی شود، در میان نیروهای سیاسی خارج از مدار قدرت حاکم نیز پدیده «رانت سیاسی» به وفور دیده می شود. هرچند شکل و کارکردش با رانت درون ساختار حاکم متفاوت است.
در واقع اگر رانت سیاسی یعنی بهرهمندی از امتیاز سیاسی بدون شایستگی یا رقابت آزاد باشد می توان گفت که این پدیده در هر گروه سیاسی، چه در قدرت و چه در اپوزیسیون می تواند رخ دهد.
برای مثال برخی از چهره های سیاسی فقط به خاطر شهرت و شناخته شدگی مورد توجه قرار می گیرند، حتی اگر دیگر مانند گذشته دیگر فعال نباشند. در این رابطه می توان گفت که اعتبار سیاسی از گذشته می آید نه از عملکرد امروز این چهره ها. یا چهره ها و گروه هایی که فقط بخاطر تسلط رسانه ای مورد اقبال قرار می گیرند و یا حداقل اینکه میزان لایک ها و بازخورها نشان می دهد که ظاهرا مورد اقبال هستند و حتی به عنوان نمایندگان اپوزیسیون معرفی می شوند. در این رابطه نیز فرایندهای دموکراتیک بر اساس شایسته سالاری طی نشده است.
از دیگر پیامدهای برخورداری از رانت سیاسی، تسلط گفتمانی است، افراد و سازمانهایی که بخاطر شهرت تاریخی از رانت سیاسی استفاده می کنند، روایتشان از گذشته و آینده بیشتر مورد اقبال قرار می گیرد و حتی از نظر گفتمان و روایت از انحصار گفتمانی برخوردار می شوند.
اما برخورداری و بهره وری از رانت سیاسی ممکن است در کوتاه مدت در جلب اعتماد عمومی موفق باشد، اما در دراز مدت نتیجه برعکس می دهد و مردم متوجه می شوند که این گروهها و افراد نیز مانند قدرت حاکم در فکر منافع خودشان هستند.
به باور نگارنده، برای کاهش نقش رانت سیاسی در میان اپوزیسیون در درجه اول می بایست در معنا و مفهوم قدرت تجدید نظر کرد، در نگاه سنتی، قدرت مترادف است با جایگاه خاص برای فرد و یا گروهی از افراد ویژه و نخبه، در معنای مدرن قدرت رابطه مستقیمی با کنش جمعی و حضور جمعی دارد و قدرت به مثابه توانایی کنش جمعی است. در این نوع نگاه به پدیده قدرت است که انگیزه های فردی برای انحصار قدرت می تواند کاهش یابد.
اما شرط کاهش انگیزه های فردی برای انحصار قدرت، کاهش امکان استفاده از رانت سیاسی بخاطر شهرت و سابقه و تاکید بر صلاحیت و شایستگی و عملکرد امروز افراد است. به عبارت دیگر تفکیک بین مشروعیت تاریخی و مشروعیت عملکردی و سنجش عملکرد چهره های سیاسی نه بر اساس سابقه های نمادین بلکه پاسخ های کنونی به مسایل امروز ایران.
و نکته آخر اینکه زمانی رانت سیاسی موضوعیت پیدا می کند و در مناسبات درونی و بیرونی اثرگذار می شود که رابطه ای شفاف و متقابل و ارگانیک با جامعه مدنی برقرار نشود و پاسخگویی ها در قابل عملکرد و مسئولیت ها فقط محدود به مناسبات درونی و یا تعاملات بین نخبگان سیاسی گردد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر