اگرچه زلزله کرمانشاه خرابی های بسیاری بر جا گذاشت و صدها قربانی گرفت، اما با همیاری و همبستگی نهادهای مختلف مردمی و حمایت های گسترده مردم از زلزله زدگان پدیده ای امیدوار کننده از زیر تل های خاک و آوار سر بر آورد و خود را نمایان ساخت که شاید برای بسیاری از ما و حتی برای مردمی که خود در متن کمک و همیاری های بودند، جدید و تحسین برانگیز بود. این پدیده اگرچه در عمق روابط و مناسبات اجتماعی و فرهنگی ما همیشه وجود دارد، اما خود را معمولا در شرایط عادی و معمولی زندگی کمتر نشان می دهد. این پدیده را با الهام از نظریات هانا آرنت پیرامون شرایط انسانی (human condition) "موقعیت طبیعی انسانی" می نامم و سعی می کنم در این یادداشت به آن بپردازم.
آنچه که بوضوح پس از زلزله کرمانشاه شاهد آن بودیم، حمایت های خودجوش مردمی از زلزله زدگان بود. حمایت هایی که به یمن وسائل ارتباطی مدرن از طریق اینترنت، نه تنها مستقل از نهادهای سنتی و دولتی به پیش رفت و سازمان داده شد، بلکه حتی این نهادها را پشت سر گذاشت.
در بررسی و ریشه یابی علل حمایت و همبستگی خود جوش مردم ایران با زلزله زدگان معمولا به عدم اعتماد مردم نسبت به نهاد های سنتی مانند مسجد و نهادهای دولتی مانند هلال احمر اشاره می شود. عدم اطمینانی که ریشه های سیاسی، اقتصادی و حتی فرهنگی دارد، و معمولا به جدایی مزمنِ بین دولت و ملت در ایران نسبت داده می شود.
بعقیده نگارنده اگرچه اعتماد و اطمینان حاصل از آن شروط بسیار اساسی و الزامی برای تنظیم یک رابطه پایدار و مثبت بین دولت و ملت هستند، اما این حمایت ها و همبستگی های خودجوش مردم دلایل و ریشه های بسیار عمیق تری از صرفا عدم اعتماد به نهاد های دولتی دارند، و باز می گردند به موضوع "موقعیت های انسانی" که هانا آرنت بطور مفصل به آن پرداخته است. همانطور که او اشاره دارد، اعتماد و اطمینان فقط ابزارهای بسیار لازم و ضروری برای حفظ و تدوام این موقعیت انسانی هستند و نه ریشه و علت شکل گیری ویا ضربه پذیری این موقعیت انسانی. اما این موقعیت انسانی چیست و چگونه می توان آنرا در حمایت و همبستگی های مردم با زلزله زدگان پیدا کرد؟
دو حرکت خودجوش مردم منطقه غرب کشورمان، که یکی چند ماه پیش در هنگام ابراز شادی از رفراندوم اقلیم کردستان و تجمع های مردمی در خیابانهای شهرهای کردستان ایران شاهد آن بودیم؛ و دیگری حمایت های بسیار وسیع مردمی (بويژه مردم مناطق کردستان و کرمانشاه) از زلزله زدگان در روزهای اخیر، کنتراست بسیار قابل تاملی را به نمایش می گذارند. کنتراستی بین دو حرکت خودجوش، که اگرچه در ظاهر ارتباطی با هم ندارند و حتی بظاهر متضاد با یکدیگر بنظر می رسند؛ که یکی نشانه هایی از تمایل به خودمختاری و جدایی و دیگری روحیه همبستگی و اتحاد را به نمایش میگذارد، در عین حال اما زمینه ها، دلایل و انگیزه های مشابه و مشترکی دارند؛ که موضوع این یادداشت است.
هانا آرنت معتقد است که ما هرگاه به یک عمل و کُنش جدید، متفاوت با کارهای عادی و روزمره، دست می زنیم و پدیده و واقعیت جدیدی را خلق و به منصه ظهور می رسانیم، در حقیقت به جهان پیرامون خود نشان می دهیم که ما چه موجودی هستیم. وی این نوع کُنش را تولدی دوباره می نامد، تولدی که انسان بواسطه آن پرده ای جدید و استثنایی از وجود و ماهیت خویش به نمایش می گذارد. از نظر هانا آرنت این تولد جدید، که ممکن است در طول زندگی انسان و حیات یک جامعه چندین بار تکرار شود، یکی از اصول اولیه موقعیت طبیعی انسانی است.
در حقیقت زمانیکه یک انسان متولد شده و پا به عرصه حیات می گذارد، یک چیستی واحد و مستثنا از دیگر انسانها را به نمایش می گذارد. این چیستی اگرچه در ابتدای امر در نژاد، رنگ پوست، وضعیت فیزیکی و جنسیت ما خلاصه می شود و بر اساس آن هر کودک تازه متولد شده از دیگر متولدین متمایز می گردد، اما قطعا در طول حیات انسان ثابت نمی ماند و ممکن است از اساس متحول و دگرگون شود.
انسان بواسطه ویژگیهای خاص عقلی و هوشی و با استفاده از قدرت و استعداد شناخت و تطبیق خود با شرایط جدید، هر بار می تواند شناسنامه خود را بازنویسی کند و هویت جدیدی را به نمایش بگذارد، بعبارت دیگر دوباره متولد شود. فرایندی که خود را معمولا در شرایط خاص و بحرانی که انسان را وا می دارد که خارج از کادر فعالیت های روزمره دست به کنش و واکنش جدید زده و خلاقیت از خود نشان دهد، بطور آشکاری نمایان می سازند. مانند آنچه که مردم ایران در واکنش به زلزله استان کرمانشاه از خود نشان دادند و به سخن دیگر تولدی دیگر و شروع دوباره ای را به نمایش گذاشتند.
با منطقی که هانا آرنت در مباحث خود پیرامون موقعیت های انسانی بکار می برد می توان در حقیقت گفت که مردم ایران را صرفا نمی توان مجموعه هایی مجزا و مستثنا از یکدیگرِ اقوام و زبانها و فرهنگ های مختلف که در یک سرزمین زندگی می کنند بشمار آورد،؛ مانند کودکان تازه متولد شده که صرفا با ظاهر و مشخصات فیزیکی و یا حداکثر نژادی و جنسیتی قابل تشخیص هستند. همانطور که یک انسان در طول زندگی خود می تواند بارها تولد دوباره داشته باشد و زندگی را از نو آغاز کند، جوامع بشری نیز می توانند در طول حیات اجتماعی خود بارها متولد شوند و زندگی اجتماعی جدید و مناسبات نوینی را شکل دهند.
هانا آرنت این تولدهای پی در پی را نمادهایی از موقعیت های طبیعی انسانی می نامد. موقعیت هایی که صرفا شرطی و عارضی نیستند، بلکه جزو ذات و جوهر طبیعت انسان می باشند. وی معتقد است که این موقعیت انسانی را در درجه اول چندگانگی (plurality) انسان به عنوان یک واقعیت مطلق و غیر قابل تردید رقم می زند و می نویسد که "نه انسان بلکه این انسانها هستند که در این جهان زندگی می کنند"؛ و بنابراین نباید با تاکید صرف و مطلق بر حقوق فردی، حقوق جمعی انسانها را به فراموشی سپرد.
از همین زوایه ورود است که چندگانگی و چند رنگی انسانها برای هانا آرنت یک اصل مهم سیاسی می شود و نظرگاه های سیاسی او را رقم می زند و بر آن تاکید فراوان می کند. از نظر او زمانی که انسان وارد کنش و واکنش با انسانها می شود و بویژه هنگامی که با وجود تفاوت های اولیه اش با دیگران، خود را در موقعیت برابر با انسانها قرار می دهد، در واقع نه تنها دوباره متولد شده است بلکه دو بار متولد شده است؛ یک تولد مجدد فردی و دیگر بهمراه خود جامعه را بسوی تولدی دیگر رهنمون شده است. وی این فرایند و تحول را جزئی اجتناب ناپذیر و در حقیقت این همانی و خودِ موقعیت انسانی که بر پایه چندگانگی شکل گرفته است، می نامد. موقعیت های انسانی که به هیچ وجه قابل پیش بینی نیستند؛ همانطور که در واقعه زلزله استان کرمانشاه خود را نشان داد و بار دیگر بر طبیعت انسان و سرنوشت های وابسته به یکدیگر و همبستگی در عین تکثر انگشت تاکید گذاشت.
اما با توجه به اینکه موقعیت های خاص انسانی و اجتماعی قابل پیش بینی و برنامه ریزی نیستند، وی برای تداوم و پایداری این موقعیت طبیعی انسانی و همبستگیِ در عین تکثر، بر دو پیش شرط مهم تاکید می ورزد، قدرت بخشش و قدرت وعده. دو پیش شرطی که اموری خارج از وجود انسان نبوده و جزئی از استعدادهای او می باشند. برای مثال وی تنها راه عبور از فجایع جنگ جهانی دوم بویژه قتل عام یهودیان و پشت سر گذاشتن این واقعه خونبار را بخشش و قول و تعهد بر عدم تکرار آن می داند. بدون بخشیدن خود و دیگران این واقعه و جنایت های جنگ دوم ما را همواره تعقیب خواهند کرد و بمانند شمشیر داموکلس بالای سرمان باقی می ماند.
در واقع امر "بخشش و وعده و تعهد بر تداوم این بخشش" اجزائی ضروری از کنش های انسانی هستند، که بويژه نیاز به آنها در شرایط بحرانی بیشتر احساس می شود. در تحلیل شرایط اجتماعی و بویژه روحی ایرانیان تحت حاکمیت جمهوری اسلامی بر وجود عنصر بی اعتمادی، حتی در بین مردم، و از هم گسیخته شدن شیرازه های اجتماعی و پیوندهای انسانی و فرهنگی بین اقوام و مذاهب مختلف ساکن در سرزمین ایران اشارات فراوانی می شوند. برای مثال شادی و پایکوبی کردهای ایران پس از رفراندوم اقلیم کردستان عراق بسیاری را خوش نیامد و این شادی ها نشانه ای از روحیه و انگیزه جدایی طلبی و تجزیه مناطق کرد نشین دانسته شدند، و نمونه ای از خلف وعده تاریخی برای حفظ تمامیت ارضی و اتحاد اقوام مختلف ساکن این سرزمین زیر پرچم یک ایران متحد و یکپارچه معرفی گردیدند.
در حقیقت حمایت های گسترده مردم از زلزله زدگان و بکارگیری ابتکارهای جدید و مستقل از نهادهای دولتی و مذهبی صرفا نشان دهنده بی اعتمادی مردم نسبت به این نهاد ها نیست، بلکه در واقع و در درجه نخست مردم ما با این کار بار دیگر با هم تجدید عهد کردند و با بخشش گذشته ها و نادیده گرفتن اختلافات، تکثرها و حتی فراموش کردن بی اعتمادی های بین خود، مجددا همبسته شدند و به یاری زلزله زدگان شتافتند.
اما زمانی که انسانها با کنش خود بر مبنای بخشش و همبستگی دوران جدیدی را آغاز می کنند و دوباره متولد می شوند، لازم است که با عهد و پیمان میان خود این مکانیزم و واکنش طبیعی را در فرایندهای بعدی که قطعا نا متعین هستند و ممکن است شرایط بحرانی جدیدی را رقم بزنند، زنده نگاه داشته و حفظ کنند. در واقع بخشش و عهد و پیمان پیش شرط های حفظ موقعیت های طبیعی انسانی هستند.
بقول هانا آرنت قدرت انسان در بستن پیمان و عهد با یکدیگر در این اقیانوس چند گونه و در عین حال نامتعین، می تواند جزایر کوچک انسانی قومی و اجتماعی را در پیوندی مطمئن و قابل اطمینان قرار دهد. فرزند نورسیده این همبستگی که از این طریق حاصل می شود همان اعتماد و احساس اطمینانی است که به انسان در چنین شرایطی دست می دهد و موجب امیدواری به آینده جامعه خود می گردد.
