آسیب شناسی شکاف های مزمن بین نیروهای سیاسی و مردم

واکنش نیروها و جریانات سیاسی به اقدام اخیر دولت امریکا در رابطه با قرار دادن سپاه پاسداران در لیست سازمانهای تروریستی و سپس اعلام موضع آنها در برابر ورود نیروهای شبه نظامی خارجی به داخل مرزهای ایران، برای کمک به سیل زدگان خوزستانی، تجارب و موضوعهای بسیار مفید و درس آموزی در اختیار فعالین سیاسی که در پی چاره اندیشی برای شرایط امروز ایران هستند، قرار می دهند. بویژه مواضع سیاسی اتحادها و سازمانهای سیاسی با گرایشات چپ که دل در گرو حمایت های سیاسی و نظامی امریکا نبسته اند و گذار مسالمت آمیز از نظام جمهوری اسلامی با همت خود مردم ایران را معقول ترین وکم هزینه ترین راه می شناسند، ارزش دقت و تعمق دارند.

نگارنده که خود را متعلق به این جبهه می داند در یادداشت دیگری به نقد این مواضع پرداخته بود. در یادداشت مزبور تلاش شده بود که (از نگاه نگارنده) ریشه های تاریخی و ایدئولوژیکِ مواضع بین نا بین و نامشخص جریانات چپ از جمله جمهوری خواهان، مورد بررسی قرار گیرند. مواضعی که بنظر نگارنده راهکارهای عملی مشخص و قابل اجرا ارائه نمی دهند و بیشتر در حد اعلام موضع، نصیحت و تعیین جایگاه سیاسی و ایدئولوژیک این جریانات باقی مانده اند.

یکی از دلایل اصلی این ناتوانی در ارائه راهکارهای مشخص و قابل اجرا برای شرایط مشخص را می توان در عدم توجه کافی به ضرورت های برخاسته از راهبرد گذار مسالمت آمیز از حکومت جمهوری اسلامی، که اتکا اصلی آن باید بر داخل کشور و جنبش های اجتماعی باشد، جستجو نمود. واضح است که برای تحقق اهداف اصلی این راهبرد، آنطور که مورد نظر بخشی از اپوزیسیون این حکومت است، رابطه بین سازمانها و جریانات سیاسی با مردم و جامعه مدنی ایران نقش بسیار کلیدی و محوری بازی می کند. رابطه ای که اگر روی آن به اندازه کافی تحقیق و سرمایه گذاری نشود، راهکارها، تاکتیک ها و مواضع سیاسی مقطعی که توسط این جریانات گرفته می شوند، بتدریج تبدیل به تحلیل، اعلام جایگاه و یا نصیحت و قضاوت های خارج از گود و عرصه های واقعی سیاسی و اجتماعی می گردند.

به سخن دیگر علاوه بر ریشه های تاریخی-ایدئولوژیک بازمانده از دورانهای پیشین، یکی دیگر از دلایل عدم اقبال نسبت به مواضع اخیر سازمانهای چپ در رابطه با تروریست نامیدن سپاه پاسداران از سوی دولت امریکا و حتی نقدهای بسیار گسترده ای که روی این مواضع صورت گرفتند، به نوع رابطه و شکاف بسیار عمیق بین نیروهای مزبور و جامعه مدنی ایران باز می گردد؛ شکافی که خود این نیروها نیز به آن اذعان دارند.

اغلب علت اصلی وجود این شکاف به دوری از وطن و زندگی در خارج کشور نسبت داده می شود. اگرچه فاصله جغرافیایی یک واقعیت غیر قابل تردید است، اما بویژه در دوران کنونی و با وجود نقش بسیار گسترده رسانه های اینترنتی عمومی، فاصله جغرافیایی نمی تواند دلیل اصلی و جدی برای این رابطه معیوب و وجود این شکاف مزمن و بنابراین نرسیدن پیامهای این جریانات به عمیق ترین لایه های اجتماعی، باشد؛ و بنابراین باید علت را در زمینه های دیگری جستجو نمود.

مهمترین فاکتور در تعیین میزان و نوع رابطه بین مردم و رهبران، احزاب و سازمانهای سیاسی مقوله اعتماد است. قابل فهم بودن مواضع سیاسی برای مردم و پذیرش این مواضع، قبل از حتی میزان توانایی یک جریان سیاسی در توضیح نظرات خود، به میزان قابل اعتماد بودن این جریان برای مردم بستگی دارد. برای مثال یکی از دلایل کاهش مقبولیت اصلاح طلبان در نزد مردم، ضربه به اعتماد آنها پس از انتخابات ریاست جمهوری حسن روحانی است، که اصلاح طلبان تمام عیار از او حمایت کردند. اما در مقابل وی و دولتش در طول عملکرد خود نشان دادند که نه اراده ای و نه توانایی لازم را برای تحقق وعده های انتخاباتی دارند. انتقاد از خود برخی از اصلاح طلبان و تلاشهای حسن روحانی برای توضیح سیاست های دولتش نیز نه تنها به توقف پروسه کاهش مقبولیت کمکی نکرد بلکه آنرا نیز تشدید نمود.

سازمانهای سیاسی چپ که سابقه فعالیتشان به سالهای قبل و بعد از انقلاب اسلامی می رسد نیز دچار همین مشکل می باشند. سیاست های کاملا اشتباه بخش اصلی این جریان در حمایت از خط امام؛ و نیز، همراهی و پیروی آنها از سیاست های جهانی اتحاد جماهیر شوروی در دوران جنگ سرد؛ و همچنین، سهیم شدن آنها در تثبیت قدرت جمهوری اسلامی و کشاندن کشور و ملت ایران به یک جنگ ایدئولوژیک با امپریالیسم جهانی به سرکردگی امریکا، موجب شده اند که در نگاه مردم ایران، بویژه آن بخشی که دوران انقلاب اسلامی را تجربه کرده است، این جریانات همدست و همراه حکومت اسلامی در دشمنی آن با امریکا شناخته شوند. حکومتی که برای اکثریت غالب مردم ایران غیر قابل اعتماد است؛ و مردمی که بر خلاف روشنفکران به مواضع سیاسی مندرج در مرامنامه ها و اطلاعیه های سیاسی و راهبردهای سیاسی طولانی مدت جریانات سیاسی دقت نمی کنند، بلکه عملکرد واقعی آنها را در شرایط مشخص می بییند و قضاوت می نمایند.

عامل دیگری که در ایجاد شکاف بین جریانات سیاسی و مردم  نقش دارد جایگاه سیاست در نزد مردم و بویژه نسل جوان، و اصولا تعریفی است که امروزه از سیاست می شود. واقعیت این است که در دوران پسا ایدئولوژی، سیاست یک مقوله کاملا شخصی شده است، یعنی ارتباط مستقیمی با امور روزمره مردم پیدا نموده است. این درک جدید از سیاست را بنظر می رسد که دولت و حزب حاکم بر کشور و ملت چین بخوبی فهمیده و بکار می بندد. حزب کمونیست چین دیگر مبلغ ایده آلهای کمونیستی و خلقی نیست و با این ایده آلها وارد مناسبات جهانی نمی شود و جامعه خود را اداره نمی نماید. حزب کمونیست چین در یک فرایند طولانی و تدریجی اکنون بیشتر یک حزب کنفسیوسی شده است تا چپ؛ حزب و دولتی که سیاست خود را کاملا پراگماتیستی تنظیم می کنند. سیاست هایی که بیشتر منعکس کنند فرهنگ و فلسفه کنفسیویس اند تا فلسفه مارکسیسم، و از این نظر قابل فهم تر برای مردم چین می باشند. در نظامهای ایدئولوژیک همه امور از کانال سیاست می گذرد و همه مردم باید سیاسی باشند و همیشه در آماده باش کامل برای مبارزه با دشمنان ایدئولوژیک بسر ببرند. راهبردی که اگر توسط دولت و حزب حاکم چین دنبال می شد، قطعا موجب بحرانهای گسترده در کشور می گردید. به این دلیل بسیار ساده که ملت و فرهنگ چین از نظر تاریخی یک ملت و فرهنگ کاملا پراگماتیستی و علاقمند به زندگی شخصی و امور روزمره، بر مبنای آموزه های کنفسیوس، هستند.

برای نسل جدید ایران نیز، همانند نسل های جوان دیگر کشورها، حتی کشورهای دمکراتیک، سیاست و سیاست مداری رابطه تنگاتنگی با زندگی شخصی و روزمره اشان پیدا کرده است. در نقطه مقابل، این نسل می بیند که در نزد دولت مردانشان سیاست و سیاست مداری تبدیل به ابزاری برای حفظ تعادل بین نهادهای قدرت اقتصادی در کشور خود و حتی در سطح جهانی شده اند و نیازهای این نسل مانند همیشه در زیر سایه منافع اقتصادی-سیاسی نهادهای قدرت قربانی می شوند. برای این نسل دیگر حتی مقوله سیاست جذابیت گذشته را ندارد زیرا در واقعیت امر مشاهده کرده و می کنند که علی رغم وعده و وعید های انتخاباتی درب همچنان بر همان پاشنه قدیمی می چرخد. ما این بی اعتمادی را به وضوح در کاهش روز افزون درصد شرکت کنندگان جوان در انتخابات می بینیم.

از این نظر بسیار طبیعی است که زمانی که یک فرد و یا جریان سیاسی بدون توجه به شرایط روحی مردم، که هنوز خاطرات هجوم سربازان عراقی در زمان جنگ ایران وعراق زنده اند، ورود نیروهای شبه نظامی عراقی و افغانستانی به خاک ایران را توجیه می کند، آن فرد و یا جریان بطور طبیعی و قانونمند از جرگه زندگی روزمره مردم پرت افتد و مواضعش برای مردم غیر قابل فهم شود. در حالیکه همین مردم شاید اگر نیروهای امریکایی برای کمک به سیل زدگان وارد خاک ایران می شدند از آنها استقبال نیز می کردند. اکثر مردم ایران روزانه شلاقهای نظام سرکوب و سیستم امنیتی جمهوری اسلامی را که سپاه پاسداران عامل اصلی آن است بر گُرده  خود احساس می کنند و مقصر اصلی تحریم های اقتصادی و انزوای سیاسی کشور خود را این سازمان مخوف نظامی-امنیتی می دانند. آنها قبل از آمریکا زهر سپاه پاسداران را چشیده و می چشند، و اگر یک جریان و یا عنصر سیاسی در این شرایط موضع میانی اتخاذ کند و یکی به نعل و یکی به میخ بکوبد و بیگانه با شرایط واقعی زندگی روزمره مردم بخواهد با ایجاد ترس و توهم نسبت به آینده های نامعلوم بر منبر نصیحت و کرسی قضاوت بنشیند، نشان می دهد که هنوز سیاست برای او یک موضوع ایدئولوژیک و آرمانی است و می خواهد حال و آینده را فقط از همین زاویه ببیند.

عاملی دیگری که می تواند به تشدید شکاف بین نیروهای سیاسی و مردم کمک کند عدم توجه کافی به تحولی است که در نقش های سیاسی در حال رخ دادن است. سیاست و سیاست مداری بطور سنتی یک عرصه تخصصی برای سیاست مداران بوده است و مردم نقش مستقیمی، بجز در انتخابات دوره ای، در تعیین سیاست و اداره کشور خود نداشته اند. این تفکیک رل و تقسیم کار بین مردم و سیاست مداران در حال تغییر هستند و مردم با ابزارهایی که امروزه در اختیار دارند می توانند به اشکال مختلف در سیاست دخالت فعال تری داشته باشند و همانطور که سیاست برای آنها یک امر شخصی شده است سیاست های کشوری را نیز بسوی ملی تر شدن سوق دهند و سیاست مداران را وا دارند که بجای نقش یک مدیر و اداره کننده امور جاری بعنوان یک سیاست مدار که اهداف و برنامه هایش را بر اساس منافع ملت خود تنظیم می کند ظاهر شوند.

مواضع سیاسی عجولانه و بعضا متناقض احزاب و جریانات سیاسی مورد اشاره در رابطه با شرایط خاص امروز ایران نشان می دهند که این جریانات هنوز در دنیای سنتی سیاست و تفکیک رل و تقسیم کار سنتی بین سیاست مدار و مردم می اندیشند و به درک درستی از نقش و خواسته های مردم نرسیده اند.  دنیایی که سیاست مدار بدلیل تخصص از داده های اجتماعی و اطلاعاتی که از مردم کسب می کند سیاست می سازد و راهبرد و راهکار تدوین می کند، راهبردهایی که باید مردم از آن پیروی کنند و اگر سیاست مدار بر مسند قدرت نبود به نصایح راهبردی او گوش دهند.

جریانات مزبور پس از قرار گرفتن سپاه پاسداران در لیست سازمانهای تروریستی توسط دولت امریکا سریعا و عجولانه این اقدام امریکا را محکوم کردند. اما پس از ورود شبه نظامیان عراقی به خاک ایران، سیاست های منطقه ای سپاه و آورده شدن نیروهایی مانند حشد الشعبی به خوزستان توسط همین جریانات محکوم می گردند. همچنین فعالین سیاسی که پای بیانیه محکومیت اقدام امریکا را امضا کرده بودند بیانیه های جدیدی را مبنی بر محکومیت سپاه و ورود شبه نظامیان عراقی به خاک ایران را امضا می نمایند. این سردرگمی در اعلام مواضع جریانات مزبور را در نزد مردم ایران از یک جریان سیاسی ایرانی که قاعدتا باید دل در گرو مشکلات روز مره مردم ایران داشته باشد به جنبش های ضد جنگ تبدیل کرده است. جنبش هایی که اگرچه حرف های خوبی می زنند اما عملا کاری از دستشان بر نمی آید و نمی توان آنها در صحنه سیاست جدی گرفت. 

حمایت از سپاه، حمایت از نظامی گری در سیاست داخلی و خارجی است

قراردادن سپاه پاسداران جمهوری اسلامی در لیست سازمانهای تروریستی توسط دولت آمریکا موج گسترده ای از واکنش های موافق و مخالف برانگیخته است. محکوم کردن این اقدام از سوی اصلاح طلبان قابل پیش بینی بود. اگرچه عناصر شاخص این جریان همواره یکی از منتقدین اصلی حضور و دخالت سپاه پاسداران در سیاست داخلی و خارجی و بویژه منطقه ای این نیروی نظامی بوده اند، با این حال مخالفت اصلاح طلبان با تروریست شناختن سپاه، با توجه حمایت دائمی این جریان از کلیت نظام جمهوری اسلامی قابل فهم است و نمی تواند تعجب برانگیز باشد.

اما مخالفت بسیاری از افراد و سازمانهای چپ و سوسیال دمکرات با اقدام امریکا و یا اتخاذ مواضع وسط و دو پهلوِ این جریانات بسیار پرسش برانگیز است؛ پرسش و علامت سوالی که با ورود نیروهای حشد شعبی متحد سپاه پاسداران به خاک ایران هر روز بزرگتر می شوند. مخالفت ها و محکوم کردنهای مزبور از سوی سازمانها و جریاناتی صورت می گیرند که خود را تحول خواه می نامند و همواره یکی از منتقدان اصلی نظامی گری در سیاست خارجی جمهوری اسلامی و دخالت های منطقه ای سپاه پاسداران بوده اند؛ سازمانهایی که در تحلیل ها و مواضع استراتژیک خود خواهان عبور از جمهوری اسلامی و بعبارت دیگر براندازی مسالمت آمیز این رژیم هستند. همچنین می توان به جرات گفت که بخش عمده این جریانات، برخلاف اصلاح طلبان، منافع خاص اقتصادی و یا انگیزه مشارکت در قدرت سیاسی ندارند، بلکه بنظر می رسد که خاستگاه آنها بیشتر ایدئولوژیک است تا منفعت طلبی های سیاسی-اقتصادی.  

خاستگاه ایدئولوژیک مورد اشاره اما به معنای مرسوم و شناخته شده ایدئولوژی ها مانند کمونیسم، ناسیونالیسم، جهادیسم و یا فاشیسم نیست؛ بلکه نوعی نظام فکری-سیاسی است که اگرچه مانند گذشته رادیکال نمی باشد اما همچنان بارقه هایی از گذشته های دور، از دوران جنگ سرد، ناسیونالیسم افراطی و مبارزات ضد امپریالیستی، را با خود حمل می کند و از جوهر اصلی این تفکرات ایدئولوژیک رهایی نیافته است. همانطور که مارکس می گوید، ایدئولوژی یک آگاهی کاذب است که با پنهان کردن واقعیت ها مانع دیدن آنها، آنطور که هستند، می شود. قانونمندی که صرفا محدود به ایدئولوژی های رادیکال نمی شود بلکه برخی از اندیشه های سیاسی جدید مانند سوسیال-دمکراسی و نئولیبرالیسم را که سایه ایدئولوژی های راست و چپ، از فاشیسم تا کمونیسم، همچنان بر آنها سنگینی می کند نیز شامل می گردد.

حمایت های بعضا بی دریغ بخش بزرگی از نیروهای چپ از اسلامیون حاکم بر ایران، در سال های اول پس از پیروزی انقلاب اسلامی، واقعیت پوشیده ای نیست. در آن دوران جریانات مزبور، خط امام و حزب الله را متحد طبیعی خود در مبارزات ضد امپریالیستی می دانستند و با آنها همکاری می کردند. خط مشی و سیاستی که دشمن اصلی مردم ایران را لیبرالهای وطنی و بورژوازی مدرن می شناخت و آنها را جاده صاف کن امپریالیسم معرفی می کرد و خواهان مسلح کردن سپاه به سلاحهای سنگین بود. راهبردی که از نظریات "حمایت از خرده بورژوازی بومی" و "راه رشد غیر سرمایه داری" که از سوی اتحاد جماهیر شوروی تبلیغ و ترویج می شدند، تغذیه می کرد و روحانیون و بخش سنتی و مذهبی جامعه ایران را همراه خود می دانست؛ و نظریه پردازان آن تصور می کردند که این اتحاد و همکاری یک بازی برد-برد برای طرفین خواهد بود.

روند تحولات اما بر خلاف این تصورات و پندارهایِ ایدئولوژیک، و بسیار متاثر از دوران جنگ سرد، پیش رفت و بازی برد-برد به یک رقابت برد-باخت تبدیل گردید، که بدنه اصلی جریانات چپ یکی از قربانیان اصلی آن بود. تحولاتی که در دامن آن بتدریج "نظامی گری در سیاست داخلی و خارجی" و "سیستم فرهنگی-امنیتیِ مبتنی بر ایدئولوژی شیعهِ ضد دنیای آزاد و مدرن" به شاخصه های اصلی حکومت جمهوری اسلامی تبدیل گردیدند؛ بطوریکه می توان گفت که مهمترین عاملی که موجب بقای بیش از چهار دهه حکومت اسلامی شده است همین قدرت نظامی-امنیتی در داخل مرزهای ایران و منطقه خاورمیانه است، که سپاه پاسداران بنیانگذار اصلی آن می باشد.

در زمینه استفاده از قدرت، بویژه قدرت نظامی در عرصه های بین المللی، دانشمند و نظریه پرداز سیاسی اهل امریکا، John J. Mearsheimer، در کتاب خود تحت عنوان: The Tragedy of Great Power Politics می نویسد: "بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در رفتار سیاسی قدرت های بزرگ جهانی (بویژه امریکا و روسیه) تغییر فاحشی دیده نمی شود. در حقیقت این قدرت های جهانی همچنان در پی تعامل و ایجاد تعادل در سطوح منطقه ای و بین المللی بر مبنای رقابت در عرصه  سیاسی و نظامی هستند. اراده معطوف به قدرت هنوزهم رفتار های سیاسی این دولت ها را رقم می زند. که طبیعتا این تعادل ایجاد شده در عرصه رقابت های بین المللی در عمق و ریشه های خود همچنان انباشته از بی اعتمادی نسبت به یکدیگر و آمادگی برای استفاده از ابزار خشونت، در صورتیکه شرایط ایجاب کند، می باشد."

در رابطه با سپاه پاسداران و بخشی از سازمانهای چپ ایرانی نیز این نظریه، با وجودیکه دوران جنگ سرد به پایان رسیده است، همچنان صدق می کند. محکوم کردن و مخالفت با قرار دادن سپاه پاسداران در لیست سازمانهای تروریستی در واقع نمایانگر سرسختی نظریه "رئالیسم سیاسی قدرت محور" در افکار و اندیشه های این جریانات می باشد که از دوران جنگ سرد و مبارزات ضد امپریالیستی و اتحاد و همکاری با راست ترین نیروهای مذهبی در این مبارزه بجا مانده است. رئالیسم سیاسیِ که هنوز نتوانسته است با نقطه مقابل خود یعنی "سیاست های ملی و لیبرالیستی" آشتی کند.

"سیاست ملی و لیبرالیستی" براین اصل استوار است که سیاست خارجی دولت ها را می بایست نوع نظام و مناسبات سیاسیِ ملی و درون کشوری رقم بزند.  بعبارت دیگر سیاست بین المللی و قواعد بازی سیاسی در این عرصه پدیده ای مجزا از سیاست داخلی و قواعد آن در عرصه مناسبات اجتماعی و مردمی نیست، بلکه انعکاسی از آن است. الهام بخش این تفکر امانوئل کانت است که در کتاب صلح ابدی در سال 1795، که متاثر از انعکاس ها و امواج انقلاب فرانسه است، قطعه ای به این مضمون دارد: کشورهایی که از یک نظام حقوقی، قانونمند و مردمی برخوردار باشند در سیاست خارجی وارد جنگ و مبارزه قدرت نمی شوند، زیرا مردم این کشورها در درجه اول خواهان صلح، امنیت و آرامش هستند. صلح و آرامشی که از طریق آن رفاه و آرامش اجتماعی و رشد اقتصادی نصیبشان می شود. بنابراین در سیستم های دمکراتیک که رای مردم لحاظ می شود، رای مردم مسلما علیه جنگ و مبارزه برای قدرت در عرصه بین المللی خواهد بود.

در "سیاست ملی و لیبرالیستی" مشخصات سیاسی و نوع روابط و مناسبات دولت با مردمشان باید تاثیر مستقیم و بلاواسطه بر سیاست خارجی آن کشور داشته باشد . بعبارت دیگر روابط بین الملل باید انعکاسی باشد از روابط داخلی و نوع نظامهای سیاسی و اقتصادی هر کشور. و اگر یک سیستم سیاسی بصورت دمکراتیک و لیبرالیستی اداره شود، قاعدتا آن نظام سیاسی نباید خود را در سیاست خارجی و بین المللی اش مشغول و درگیر جنگ قدرت با دولت های دیگر، که معمولا در پوشش امنیت ملی و یا منافع ملی ظاهر می شود، نماید.

بنابراین اگر نیروهای چپ واقعا خواستار آزادی و دمکراسی در ایران هستند، قاعدتا می بایست قبل از دولت امریکا نقش سپاه در ادامه نظامی گری در سیاست داخلی و خارجی و حضور این سازمان را در منطقه خاورمیانه بشدت محکوم می کردند و خواستار حمایت های جهانی برای تحریم و ایزوله کردن آن می شدند. البته که در مواضع نیروهای چپ انتقادات بسیاری از دخالت های گسترده سپاه در همه امور کشور دیده می شود؛ اما بنظر می رسد که زمانی که پای امپریالیسم و بطور مشخص آمریکا به میان کشیده می شود و دولت این کشور اقدامی در جهت محدود کردن قدرت سپاه در منطقه انجام می دهد باز هم "رئالیسم سیاسی قدرت محورِ" باز مانده از جنگ سرد و اصل "دشمنِ دشمن من دوست من" است عمل می کنند و این نیرو خود را در جبهه سپاه و نیروهای سنتی مذهبی قرار می دهد و یا مواضع بینابین اتخاذ می کند و یا حداکثر بعنوان یک نیروی نصیحت کننده بر کرسی قضاوت دو طرف دعوا می نشیند.

صدای خیابان همچنان طنین انداز است

در پاسخ به دو یادداشت از رضا علیجانی تحت عناوین "آیا زمان آشتی با عرصه خیابان نرسیده است؟"  "به جای هو کردن خیابان آنرا فهم کنید!" مقاله ای توسط ملیحه محمدی در سایت زیتون منتشر شد. از سوی نویسنده عنوان مقاله "خیابان استراتژی نیست" انتخاب شده است. همانطور که نویسنده مزبور در ابتدای مقاله خود هدف خود را پاسخ گویی به یادداشت های اخیر علیجانی و اینکه چرا خیابان استراتژی نیست معرفی می کند، خواننده نیز انتظار دارد که در ادامه مقاله نظریات نویسنده پیرامون موضوع مقاله ارائه شوند.

نویسنده مقاله "خیابان استراتژی نیست" منظور خود از انتخاب این عنوان اینگونه باز می کند: " این دوستان ما دریافت درستی از توازن قوای سیاسی میان حکومت و مردم بدست ندهند و دیگر اینکه عامل خیابان را به عنوان استراتژی و محور مبارزه ارائه دهند که من آن را زیانبار می دانم و مختص دوستمان علیجانی هم نیست."

اما اگر دو یادداشت رضا علیجانی را خوب مطالعه کنیم متوجه می شویم که ایشان حتی یکبار از کلمه استراتژی و یا خط مشی استفاده نکرده است. تمام حرف او این است که چرا اصلاح طلبان به جنبش های مدنی و اعتراضات مردمی کمتر توجه می کنند و بدون استفاده از این پشتوانه بزرگ مردمی فقط مشغول چانه زنی در بالا هستند؟ طرح و پرداختن به این سوال طبیعتا و منطقا نمی تواند به معنی انتخاب "خیابان" بعنوان استراتژی باشد؛ و بنظر می رسد که نویسنده مقاله "خیابان استراتژی نیست" دو یادداشت علیجانی را بهانه خوبی برای طرح نظریات خود که ارتباط مستقیمی که با نظریات ایشان ندارند دیده است.

در ادامه این یادداشت قصد ندارم بیش از این به جزئیات مقالات دو نویسنده مزبور بپردازم بلکه می خواهم با آوردن چند نمونه تاریخی به نقش اعتراضات خیابانی و بطور کلی جامعه مدنی که یکی از ابزار های آن اعتصاب و اعتراض است بپردازم، بدون اینکه وارد بحث های نظری و کلامی که آیا خیابان استراتژی یا تاکتیک است شوم.  

برای نمونه: حدود پنجاه سال پیش در ماه مه ۱۹۶۸ دانشجویان و کارگران فرانسوی شورشی را در پاریس آغاز کردند که بسرعت به اعتراضات و اعتصابات گسترده ای تبدیل گردید و دامنه های آن به دیگر کشورهای اروپایی از جمله بلژیک و هلند نیز کشیده شدند. اگرچه این شورش سرانجام پس از دخالت دولت های حاکم آنزمان رو به سردی و خاموشی گذاشت، اما آثار و نتایج آن، با توجه به ویژگی های استثنایی این جنبش اعتراضی بسیار عمیق بودند و ماندگار ماندند.

آنچه که این جنبش اعتراضی را نسبت به جنبش های اعتراضی پیشین متمایز می ساخت فراتر رفتن شعارهای آن از مطالبات طبقاتی و یا فرهنگی یک گروه و طبقه اجتماعی خاص بود. این جنبش، رنگ و فرهنگ و طبقه خاصی نمی شناخت و با حضور سنین مختلف در آن تبدیل به قیامی عمومی علیه نظم و سنت حاکم بر مناسبات سیاسی و اجتماعی که بطور خاص خود را در نظام آموزشی، تبعیض های جنسی و مناسبات کاری نشان می دادند، گردید.

جنبش اعتراضی ماه مه ۱۹۶۸ در واقع سرفصلِ انقطاع و عبور از جامعه سنتی و محافظه کار به جامعه مدنی و متکی بر حقوق فردی و آزادی های جنسیتی بود. جنبشی که بویژه موجب مشارکت فعالتر زنان در مناسبات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی شد. اما در رابطه با جنبش ماه مه مهم تر و قابل توجه تر از هر چیز دیگر، این واقعیت است که تحولات عمیقی که این جنبش اعتراضی موجب گردید قبل از هر چیز در کف خیابان و با پیشتازی نسل جوان و پیشرو از جمله دانشجویان و کارگران جوانه زدند و کلید خوردند. جنبشی که در ادامه حیات خود و با شعار های تحول طلبانه و رادیکال، نظام های سنتی حاکم را وادار به عقب نشینی و تجدید نظر در سیاست های فرهنگی و آموزشی خود نمود.

نمونه ای دیگر: در سال 2011 جنبش اِشغال (occupay movement) با تجمع  و اسکان معترضین در وال استریت آغاز شد. این جنبش اگرچه سرانجام با دخالت پلیس به پایان رسید اما ندای این جنبش جایگاه ویژه ای در مباحث سیاسی و اقتصادی و حوزه عمومی یافت و نقش بانکداران و سهام داران وال استریت و بطور کلی نظام کاپیتالیستی را مورد پرسش جدی قرار داد؛ بطوریکه نشریه تایم معترضین این جنبش را بعنوان شخصیت سال معرفی کرد و تا مدتها مقالات و گزارشاتی پیرامون این جنبش اعتراضی منتشر نمود، جنبشی که شعارها و مطالبات آن در سیاست ها و برنامه های سیاستمداران آمریکایی مانند اوباما نیز بخوبی منعکس شدند.

در رابطه با کشورمان نیز بارها دیده ایم که فرایند تحولات سیاسیِ که سرانجام به تغییر در نظم موجود نزدیک شده اند، در ابتدا، از کف خیابانها و با حضور معترضین، بویژه نسل جوان و پیشرو، آغاز شده اند و کلید خورده اند. برای مثال، اگرچه دوم خرداد ۱۳۷۶ با نام محمد خاتمی پیوند خورده است، اما اگر حضور گسترده مردم بویژه نسل جوان در خیابانها و تجمعات نبود، رقم بیست میلیون رای برای خاتمی هرگز تحقق پیدا نمی کرد. حمایت هایی که پشتوانه برخی آزادی های مدنی و فرهنگی هر چند محدود در دوره اول ریاست جمهوری خاتمی شدند. جنبش اعتراضی رای من کو در سال ۱۳۸۸ که پس از کودتای انتخاباتی سپاه و بیت خامنه ای آغاز شد و به جنبش سبز معروف گردید نیز در کف خیابانها رقم خورد و اگر سرکوب وحشیانه حکومت اسلامی و حصر خانگی موسوی و کروبی و رهنورد نبودند قطعا این جنبش به تحولات ساختاری در نظم سیاسی حاکم منتهی می گردید.

بر مبنای این نمونه می توان گفت که آغاز بحث استراتژی سیاسی با طرح این سوال که آیا خیابان یک استراتژی است بحثی است کاملا انحرافی و نواختن شیپور از دهانه گشاد آن می باشد. همچنین، این تجارب نشان می دهند که در دنیای امروز، حتی در جوامع بسته ای مانند مصر در دوران بهار عربی، فرایند تغییرات سیاسی و اجتماعی (حتی اگر این تغییرات سطحی و غیر بنیادی بوه اند) همواره و در ابتدای امر در متن جامعه و مردم، بصورت اعلام نارضایتی و یا جنبش اعتراضی، شکوفه زده و متولد گردیده است. به سخن دیگر خط مشی که توسط رهبران جنبش اعتراضی برای تحقق اهداف جنبش اتخاذ می گردند مؤخّر بر شکوفایی و جرقه زدن جنبش ها و اعتراضات خیابانی هستند؛ و نظریه پردازانی که در اتاقهای فکر خود بخواهند قبل از اینکه اساسا زمینه های خواست تغییر و روحیه اعتراض در میان مردم شکل گرفته باشند خط مشی سیاسی (حتی بر مبنای خیابان) طراحی کنند، چیزی یک محصول تئوریک و ذهنی نمی توانند ارائه دهند.  

در عصر حاضر که نظریات سیاسی مربوط به دوران ایدئولوژی ها پیرامون نقش پیشتاز در طراحی استراتژی و تاکتیک و ایجاد جرقه هایِ تغییر رنگ باخته اند، بیش از پیش نقش و جایگاه حضور خیابانی مردم و بویژه نسل جوان در تولد یک جنبش اجتماعی-سیاسی برای تغییر در نظم موجود بسیار برجسته شده اند. بطوریکه با وجود حضور فعال و گسترده نهاد های مدنی در کشورهای دمکراتیک غربی و برخورداری این نهادها از ابزار های لازم برای لابی گری و چانه زنی، در عین حال همین نهادها نیز برای آغاز حرکت خود و اعلام رسمی مطالباتشان از تجمعات و تظاهرات و یا اعتصابات استفاده می کنند، تا با فشار از پایین بتوانند وارد چانه زنی در سطوح بالایی قدرت شوند. بعبارت دیگر، جایگاه و محل تولد یک جنبش اجتماعی برای تغییر در نظم موجود همان کف خیابان و تجمعات بزرگ مردمی است و بحثهای راهبردی و استراتژیک پیرامون راههای گذار به وضع مطلوب فرع بر این واقعیت می باشد.

حتی نقش غیر قابل تردید جنبش های خیابانی در کلید زدن تحولات سیاسی و تغییر نظم موجود آن اندازه آشکار شده است که حتی نظامهای حاکم نیز بعضا برای پیش برد تغییرات مورد نظر خود در نظم موجود، دست به سازماندهیِ کنترل شده تجمعات اعتراضی خیابانی می زنند. تجمعاتی که با استفاده از تبلیغات دولتی جنبه عمومی بخود می گیرند و به تغییرات مورد نظر مقبولیت عامه می بخشند، تا سپس از کانالهای قانونی مشروعیت و قانونیت نیز کسب نمایند.

قانونمندی که در جنبش اعتراضی ماه مه  ۱۹۶۸ و جنبش اشغال وال استریت عمل کرد و بارها نیز صحت آن اثبات شده است، قانونمندی که خود را در اعتراضات سالهای اخیر مردم ایران نیز بخوبی نشان داد این است که خواست تغییر و تحول در نظم موجود در درجه نخست بطور خود جوش کلید می خورد و پس از آن، جریانات مختلف سیاسی به آن واکنش نشان می دهند و برای فرایندهای پس از آن استراتژی می نویسند و یا حتی ادعای رهبری آنرا می نمایند. بر این مبنا همانطور که در فوق به آن اشاره شد، اگر بحث های نظریِ پیرامون استراتژی سیاسی بر مبنای واقعیت های مرحله ای نارضایتی ها و اعتراضات خیابانی مردم صورت نگیرد و استراتژی را اصل و خیابان را فرع گیرد، در حد نظریات نازا و ذهنی باقی خواهتد ماند.

بر خلاف نظریاتی که نقش خیابان را در پروسه تغییرات سیاسی عامدانه و یا ناآگاهانه نادیده می گیرند باید گفت که اصولا هیچ شورش و اعتراض خیابانی فی نفسه و بخودی خود کور و بی هدف نیست، زیرا هر شورش و اعتراضی که مردم با تعطیل کردن کار روزانه خود وارد آن می شوند قطعا بخاطر نارضایتی عمومی از وضع موجود و خواست تغییر در این وضعیت اتفاق افتاده است؛ اعتراضات و خواسته هایی که از همان ابتدا به جنبش جدیدی که در حال تولد و شکل گیری است هویت خاصی می بخشند و ندا و فریادی جدید و متفاوت سر می دهد. حتی اگر این جنبش تازه متولد در نطفه خفه شود و به نتایج مطلوب خود نرسد، حداقل می توان گفت که توانسته است پیام نارضایتی مردم از وضع موجود را به گوش صاحبان قدرت برساند و سر فصل جدیدی را در تقابل بین مردم و نظام حاکم باز نماید.

در حقیقت، مارک کور و بی آینده بودن به اعتراضات خیابانی تنها از طرف کسانی زده می شود که اراده گرایانه می پندارند که مردم برای ورود به صحنه اعتراضات باید حساب همه چیز از جمله آلترناتیو و حتی رهبری جنبشی را که قصد آغاز آنرا دارند، از پیش کرده باشند. تصور و انتظاری که فقط در ذهن و خیالات این افراد در جریانند. در عالم واقعیت اما همانطور که بارها دیده ایم اعتراضات و سپس شورش و انقلاب بگونه ای معمولا غیر قابل پیش بینی رقم می خورند و حتی همین افراد را نیز غافلگیر می سازند.

از این نظر است که بر خلاف رهبران رنگارنگی که جنبش های اعتراضی مردم ایران در چند دهه اخیر بخود دیده اند (رهبرانی کاملا متفاوت با یکدیگر، که اختلافات بسیاری در زمینه راهبرد ها و راهکارهای سیاسی با هم دارند و بعبارت دیگر در امتداد هم قرار نمی گیرند و با یکدیگر هماهنگ نیستند) جنبش های اعتراضی مردم ایران از جنبش دوم خرداد ۱۳۷۶، تا جنبش سبز در سال ۱۳۸۸ و جنبش اعتراضی دی ماه سال ۱۳۹۶ در امتداد یکدیگر قرار گرفته اند. بگونه ای که می توان گفت که با آغاز هر جنبش و موج جدید اعتراضی ضرباهنگ ساعت های این جنبش با جنبش های پیشین هماهنگ و تنظیم می شود. بی حکمت نیست که نوع و فرم شعار های مردم در اعتراضات خیابانی اخیر آهنگ و وزن مشابه با اعتراضات خیابانی جنبش های پیشین حتی قیامی که به انقلاب ۱۳۵۷ منجر شد، نشان می دهند؛ گویی که ما هنگام شنیدن این شعارها آشنا به گوش به چند دهه پیش سفری در تونل زمان کرده ایم و نداهای آشنا از زمانهای دور را می شنویم، ندایی که نشان می دهد خیابان هنوز زنده است.

سیل، آینه بزرگ نمای شر و بدی

با وجودیکه در ایران وقایع طبیعی مانند سیل و زلزله بارها اتفاق افتاده اند، اما سیلاب های اخیر که در بسیاری از نقاط کشورمان خرابی های فراوان بر جا گذاشتند، پدیده ای بی نظیر و استثنائی از نظر وسعت و میزان خسارت است؛ پدیده ای که تقریبا تمامی کشور و کل جامعه ایران را تحت تاثیر خود قرار داده است. بطوریکه می توان گفت که اگر در گذشته فقط بخشی از ایران و مردم یک منطقه، قربانی حوادث طبیعی مانند زلزله و سیل می شدند، اینبار اما بخش اعظم مردم نقاط مختلف کشورمان از شمال تا جنوب و نیز بسیاری زیرساخت های اقتصادی ایران قربانی این سیل گردیدند.

از این نظر می توان گفت که سیل اخیر یک انقلاب فراگیر در عرصه جغرافیایی و محیط زیستی ایران بود، انقلابی که مانند انقلاب های سیاسی و اجتماعیِ بنیاد برافکن بود و به همراه خود تخریب، بی نظمی و در هم ریختگی به بار آورد. و در همین رابطه شاید مقایسه بین انقلاب اسلامی سال پنجاه و هفت و سرنگونی نظام پادشاهی با سیل اخیر مقایسه ای چندان بی مورد نباشد. انقلاب هایی که پس از یک فرایند تدریجی و با آماده شدن شرایط محیط زیستی و یا سیاسی-اجتماعی جرقه وار به وقوع می پیوندند و تر و خشک را با هم می سوزانند.

گفته می شود که یک انقلاب سیاسی زمانی به وقوع می پیوندد که راه دخالت سالم و سازنده جامعه مدنی در سرنوشت کشور مسدود شده باشد؛ و با نادیده گرفته شدن اراده مردم برای مشارکت در سرنوشت حال و آینده خود و کشورشان، توسط حکومت های مستبد، اعتراضات و مطالبات در پشت دیوار استبداد تلنبار گردند. به همین ترتیب نیز می توان گفت که سیلاب های ناشی از بارندگی نیز هنگامی مخرب می گردند که راه های طبیعی انتقال آب بسته شده باشند.

اما علی رغم تشابه در آثار و نتایج سیل بنیاد بر افکن ناشی از بارندگی، و انقلاب سیاسی-اجتماعی زیر و رو کن، یک تفاوت بسیار مهم بین این دو پدیده طبیعی و سیاسی دیده می شود. در متن هر انقلاب سیاسی یک اراده مشخص برای تخریب وجود دارد که آگاهانه در پی ایجاد آشوب و برافکندن نظم موجود است، در حالیکه در پدیده های طبیعی مانند سیل چنین اراده و انگیزه ای برای تخریب و آشوب یافت نمی شود. سیل و یا زلزله بدون اینکه قصد و اراده ای برای تخریب در آنها نهفته باشند، مطابق قانونمندی های طبیعی و اکولوژیک اتفاق می افتند و آثاری بر جا می گذارند؛ آثاری که شدت و گستردگی آنها رابطه مستقیمی با نقش بشر در تخریب محیط زیست دارد. بعبارت دیگر به وقوع پیوستن این حوادث طبیعی اقتضای طبیعتشان است و با خوب و بد و شر و خیر و اخلاقیات انسانی بیگانه اند.

به سخن دیگر میزان خسارت های ناشی از وقایع طبیعی مانند سیل و زلزله ربطی به مقولاتی مانند خیر و شر و مجازات های الهی ندارد، بلکه مستقیما ناشی از میزان تخریب محیط زیست توسط بشر و عدم رعایت اصول علمیِ ایمنی می باشد. بزرگی و وسعت حوادث طبیعی نیز نه بخاطر وجود اراده ای قوی برای تخریب، بلکه در حقیقت انعکاس دهنده میزان و شدت اشتباهات و منفعت طلبی های بخشی از جامعه بشری اند که بخاطر سود شخصی و انحصار طلبی فردی و طبقاتی سرگرم تخریب محیط زیست می باشد.

فیلم نابودی (annihiliation) که در سال 2018 بر پرده سینماها آمد بخوبی رابطه بین حوادث طبیعی و انسان را به نمایش می گذارد. فیلم که به اقتباس از کتابی به همین عنوان ساخته شده است، داستان چهار دانشمند را به نمایش می گذارد که برای پاسخ به یک چرایی بزرگ سفر پر ماجرای خود را آغاز می کنند. چندین سالی است که از تغییرات بسیار بنیادی و غیر قابل فهمِ تمام قوانین طبیعی در یک منطقه، پس از سقوط و نفوذ یک شئ نورانی در یک برج دیدبانی کنار دریا، می گذرد. گروه های جستجوگری که تا کنون به این منطقه اعزام شده اند باز نگشته اند و با وسعت یافتن دامنه تاثیرات محیط زیستی هر روز بر اسرار آمیز بودن این شئ نورانی افزوده می شود و دانشمندان نتوانسته اند دریابند که این شئ چیست و اصولا چه می خواهد. فقط از آثار و نتایج محیط زیستی فهمیده اند که بسیار خطرناک است و نه تنها امواج مغانطیسی را می شکند و در هم می ریزد بلکه حتی دی-ان-ای موجودات زنده از گیاهان تا حیوانات و انسان را بشدت تحت تاثیر قرار می دهد.

آنچه که بیش از هر چیزی توجه دانشمندان را بخود جلب می کند نقش این موجود اسرار آمیز در مشابه سازی و تکرار و حتی بزرگ نمایی پدیده هایی است که در معرض تشعشعات آن قرار می گیرند. این مشابه سازی و تکرار شوندگی اما زمانی بسیار جدی تر خود را نشان می دهد که بیولوژیست و زن نقش اول فیلم پا به درون برج دیدبانی می گذارد و از نزدیک در تماس با منبع اصلی شئ نورانی قرار می گیرد. او متوجه می شود که آن شئ اسرار آمیز یک موجود کاملا شبیه او را بوجود آورده که آینه وار حرکات او را تکرار می کند، بطوریکه خود وی نیز تردید می کند که کدامیک خود واقعی و کدامیک مشابه و همزاد او است.

سرانجام پس از تلاش بسیار وی موفق می شود که نارنجکی که از گروه های قبلی بجا مانده بود در دست همزاد خود بگذارد و ضامن آن را بکشد و پا به فرار بگذارد. اما زمانی که دانشمند مزبور به زادگاه خود باز می گردد و با شوهر خود که وی نیز یک سال پیش برای ماموریتی مشابه به همین منطقه اعزام شده بود و پس از یک سال بی خبری بازگشته بود روبرو می شود. بیننده فیلم اما در صحنه آخر از چشمان بی روح هر دوی آنها متوجه می شود که نه خود اصلی آنها بلکه همزاد هایشان از برج دیده بانی جان سالم بدر برده اند.

سوال اصلی که فیلم نابودی در برابر بیننده قرار می دهد، این است که آیا شر و در هم ریختگی و آشوبی که ظاهرا و در نگاه نخست از شئ نورانی منشاء می گیرد، واقعا از درون آن شئ بر می خیزد و آن شئ ذاتا شرور و مخرب است؟ سوالی که نویسنده کتاب به همین نام و کارگردان فیلم سعی می کنند با صحنه های آخر فیلم که همزاد آن دانشمند بیولوژیست ظاهر می شود، پاسخ دهد. که در واقع شر و آشوبی که سرتاسر یک منطقه را در برگرفته اند ذاتی و وجودی آن شئ نورانی نیستند، آن موجود اسرارآمیز در حقیقت قصد و اراده ای بدی ندارد، بلکه آنچه را که در سر راه او قرار می گیرد تکرار و بزرگ نمایی می کند، همه آن چیزهای خوب و بدی که ما انسانها در درجه نخست عامل اصلی آن هستیم. برای مثال دانشمند بیولوژیست زن در طول سفر پر ماجرای خود خاطرات خود را از رابطه نامشروعش با همکار خود چندین بار بیاد می آورد و مرور می کند، خاطراتی که شرمنده آن است. در واقع دانشمند مزبور در انتهای داستان با خود بعنوان یک انسان خطاکار که همه شر و آشوب از او ناشی می شوند روبرو می گردد.

فیلم داستانی "نابودی"، در واقع تخریب، خسارت و آشوب و درد و رنج ناشی از یک حادثه طبیعی را به نمایش می گذارد، البته درد و رنج و بدی هایی که از حوادث طبیعی بر نمی خیزند بلکه در وجود ما انسانها ریشه دارند و تنها این حوادث آنها را منعکس و بزرگ نمایی می کنند. حادثه سیلاب های اخیر نیز از همین زاویه قابل تفسیر است.

خسارت های جانی و مالی که این سیلاب ها بر جا گذاشتند نتیجه مستقیم مدیریت و سیاست های غلط مسئولین مملکتی و همراهی بخشی از همین خود مردم در خرید و فروش زمین های خالی شده از درختان جنگلی و ویلا سازی و جاده کشی بوده است، ناشی از پیگیری اهداف کوتاه مدت و سودهای باد آورده و یک شبه بوده است که متاسفانه جامعه ما را از بالا تا پایین گرفتار خود ساخته اند.

البته که منبع اصلی این شر را باید در حکومت جمهوری اسلامی و مسئولین رده بالای آن جستجو کرد که با گماردن مدیران نالایق و اختصاص بودجه های بسیار ناچیز به سازمان مدیریت بحران و دیگر نهاده هایی که وظیفه حفظ محیط زیست را دارند، در مقایسه با نهاد های مذهبی زیر پوشش بیت رهبری، مردم ایران و سرنوشت کشور را عملا به حال خود رها ساخته اند. در اینجا است که حادثه انقلاب اسلامی که چیزی جز شر و بازگشت به گذشته را برای جامعه ایران به ارمغان نیاورد با حادثه سیل اخیر گره می خورد گویی که آن سیل بنیاد برافکن انقلاب اسلامی بار دیگر خود را در سیل بنیاد برافکن اخیر منعکس نموده است.

سیستم اعتباری سیاسی

سیستم اعتباری اجتماعی زمانی بعنوان یک سیستم واقعی و با برنامه، مورد توجه قرار گرفت که دولت چین اجرای آزمایشی این سیستم را در برنامه کار خود قرار داد و ظاهرا در سطح محدودی نیز پیاده کرده است. این سیستم جدید که مجهز به پیشرفته ترین تکنولوژی شناسی شهروندان چینی است، می تواند نقض قوانین شهری از جمله عبور از چراغ قرمز را همراه با مشخصات کامل فرد خاطی ضبط نماید. مکانیزمهایی در این سیستم کنترل اجتماعی تعبیه شده اند که فرد خاطی در صورت تکرار یک خطا نمره اعتباری منفی دریافت می کند. اعتباری منفی که می تواند بعد ها در هنگام تقاضای کار یا نقل مکان به شهر دیگر و یا ورود به دانشگاه مشکل ساز باشد.

در گذشته تصور وجود چنین سیستمی فقط از طریق داستانها و فیلم های تخیلی امکان پذیر بود. برای مثال در یکی از مجموعه های سریال آینه سیاه (black mirror) جامعه ای به تصویر کشیده می شود که شهروندان آن می توانند از طریق یک برنامه کامپیوتری که روی تلفن های همراهشان نصب شده است به یکدیگر امتیاز منفی یا مثبت دهند. امتیازی که فقط بر اساس سلیقه امتیاز دهنده تعیین می شود. در این جامعه فرضی، هر اندازه شهروندان امتیازهای مثبت بیشتری دریافت کنند از امکانات اجتماعی و شهری بهتری برخوردار می شوند. جامعه ای که اساسا تصور تحقق آن بسیار ترس آور و وحشتناک است.

اگرچه به جز در کشور چین که طرح آزمایشی سیستم اعتباری اجتماعی آغاز شده است، خوشبختانه در هیچ کشوری این سیستم پیاده نشده است و بویژه در کشورهای دمکراتیک اساسا امکان پیاده شدن آن وجود ندارد. و همچنین، دولت های استبدادی مانند جمهوری اسلامی نیز اساسا فاقد توانایی های تکنولوژیک لازم برای اجرای این طرح هستند؛ اما در عین حال وسایل ارتباط جمعی اینترنتی مانند فیس بوک، توئیتر، تلگرام و ایستاگرام، امروزه علاوه بر انتشار اخبار، تصاویر و شرح حالهای فردی و جمعی، در نقش یک سیستم اعتباری و امتیاز دهی نیز ظاهر می شوند که می توان آنرا "سیستم اعتباری عمومی" نامید. با این تفاوت که کنترل این سیستم در دست یک دولت و حکومت خاص نیست؛ البته اگرچه دولت ها و قدرت های سیاسی و اقتصادی نیز سعی می کنند با تبلیغات و پخش اخبار مورد نظر خود و یا حتی جعل خبر، از مکانیزم اعتبار دهی و اعتبار بخشی این وسایل ارتباطی حداکثر بهره را ببرند.

این یک واقعیت غیر قابل تردید است که در دنیای امروز، اینترنت و رسانه های جمعیِ آن، بخش جدایی ناپذیر از فضای عمومی جوامع بشری، که سیاست  یکی از موضوعات مهم آن است، شده اند. بطوریکه که می توان گفت، بویژه در کشورهایی که از اینترنت و تلفن های همراه هوشمند بطور گسترده و همه گیر استفاده می شوند، وسایل ارتباط جمعی فضای عمومی و سیاسی جامعه را، بسیار بیشتر از رسانه های رسمی، تحت تاثیر جدی خود قرار می دهند و حتی کنترل می کنند و بدنبال خود می کشانند.

تاثیرگذاری و کنترل رسانه های اینترنتی اما معمولا از دو طریق صورت می گیرد، یا از طریق اخباری که پخش کنندگان آن مدعی حقیقی بودن آنها هستند ویا از طریق انتشار یک نظر و عقیده که معمولا به عنوان یک نظرِ علمی و قابل بحث، بویژه در نزد ما ایرانیان، ارائه نمی شود، بلکه بعنوان یک حقیقت مطلق اعلام می گردد. 

اما همین نوع از اخبار و عقاید که در دنیای سیاست و در نزد ما ایرانیان بشدت رواج دارند، مبنای امتیاز دهی و به زبان فیس بوکی لایک کردن نیز قرار می گیرند. در این سیستم که می توان انرا "سیستم اعتباری سیاسی" نامید، امتیازها ولایک های بیشتر احتمال حقیقی و قابل پذیرش بودن اخبار و عقاید را نیز بالاتر می برند.  اما آیا میزان بالای امتیازها می تواند دال بر حقیقی بودن یک خبر یا نظر باشد؟ تجربیات بارها خلاف این را نشان داده است، بطوریکه برخی دوران و فضای عمومی جدیدی را که توسط رسانه های اینترنتی بوجود آمده اند، دوران پسا-حقیقت می نامند. دورانی که یک نظر و عقیدۀ بدون پشتوانه لازم علمی، لباس حقیقتِ مطلق بخود می پوشاند. دورانی که به همین دلیل، اصول اخلاقی مانند شفافیت، آزادی و استقلال اندیشه را می تواند در معرض خطر جدی قرار دهد و تشخیص دروغ و حقیقت را دشوار سازد.

سیستم اعتباری سیاسی اما بر خلاف سیستم اعتباری اجتماعی که دولت چین قصد پیاده کردن آنرا دارد، بدلیل اینکه مالکیت ناپذیر است آنتی تز و پادزهر درونی خود را نیز در اختیار دارد. نبود یک مالکیت واحد و یگانه بر دنیای اینترنت و رسانه های اینترنتی موجب می شود که، علی رغم پخش اخبار و نظرات غیر واقعی و یا دروغ، بدلیل باز بودن و ماهیت دمکراتیک و پولورال اینترنت، سرانجام و در نهایت، غیر واقعی و دروغ و نادرست بودن نظرات بر ملا شوند. در واقع همین مکانیزم است که سرانجام، حتی با وجود امتیازات بالا به یک نفر که مدعی یک نظریه خاص است، انگیزه و ماهیت اصلی نظرات وی را کشف و برملا می کند و صحت و درستی انها را با وجود امتیازهای بالای اولیه به مردم نشان دهد.

برای نمونه می توان به اخبار منتشر شده پیرامون اختلاس و دزدی در پرونده پتروشیمی اشاره کرد که یکی از متهمین آن مرجان شیخ الاسلامی همسر مهدی خلجی است. با توجه به اینکه صحت اختلاس هایی که تا کنون توسط کارگزاران و مدیران جمهوری اسلامی صورت گرفته است کاملا ثابت شده اند، می توان حدس قریب به یقین زد که اختلاس اخیر و نقش ایشان نیز داستانی است واقعی، بویژه با سوابق و مسئولیت هایی که نامبرده در جمهوری اسلامی داشته است.

موضوع مورد بحث اما مرجان شیخ الاسلامی نیست، بلکه همسر ایشان است که در سالهای اخیر یکی از نظریه پردازان مطرح در بین اپوزیسیون جمهوری اسلامی بوده است. نظریه پرداز و فعال سیاسی که عقاید و گفته هایش وسیعا پخش می شدند و امتیازهای نسبتا بالایی نیز می گرفتند. بویژه موضع سیاسی وی مبنی بر حمایت از تحریم های اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی توسط آمریکا، تحریم هایی که اگر برای مردم ایران نتیجه ای جز رنج و ملالت اقتصادی بدنبال نداشته اند، برای شرکت هایی که تخصص اصلی اشان دور زدن تحریم ها است، آب و نان فراوان داشته و دارند.

اینجاست که شفافیت و مالکیت ناپذیری و جریان آزاد اینترت سرانجام ماهیت اصلی نظریات سیاسی چنین افرادی را آشکار می کنند و در یک لحظه همه امتیازهای مثبت و لایک ها که سرمایه سیاسی این افراد بودند را بر باد می دهند. جالب اما واکنش مهدی خلجی به اخبار اختلاس همسرش می باشد که اتفاقا نشان دهنده همان روش سوخته و معمول در ارائه یک نظر و عقیده از طریق یک یادداشت کوتاه است که قصد دارد دیدگاه خود را بعنوان حقیقت مطلق تحمیل نماید. این روش، که بجای پاسخ گوییِ شفاف و ارائه فاکت، صرفا به تحلیل و انگیزه یابی مخالفین خود پرداخته است، نه تنها کمکی به شفافیت بیشتر نمی کند بلکه بر بی اعتمادی بیشتر و پروسه تبدیل شدن ایشان به یک مهره سوخته سیاسی در نزد ایرانیان شدت می بخشد.    

 

استعاره ها، معنا بخش و هویت دهنده

در دنیای امروز سیاست صرفا محدود به امر سیاست مداری و ادراه امور جامعه نمی شود. گفتمان سیاسی، سیاست اندیشی، شعارها و تبلیغات سیاسی نیز جز جدایی ناپذیر از مقوله سیاست هستند. حتی می توان گفت که در عصر اینترنت و وسایل عمومی ارتباط جمعی، اندیشه و گفتمانهای سیاسی که در قالب نظریه و شعار ارائه می شوند بسیار اثر بخش تر از سیاست مداری و دولت-ملت مداری شده اند. بطوریکه رهبران سیاسی قبل از ارائه برنامه و طرح برای اداره کشور خود، گفتمان و نظریه سیاسی خود را از طریق یک شعار مشخص که معمولا ساده و استعاره وار است تبلیغ می کنند. نظریات استعاره واری که معمولا راهبردهای سیاسی در زمینه سیاست داخلی و خارجی رهبران را فرموله می کنند. برای مثال نماد انتخابی حسن روحانی در جریان انتخابات ریاست جمهوری اسلامی "کلید" و رنگ بنفش و شعار محوری او "تدبیر و امید" بود. اوباما نیز شعار انتخاباتی خود را "تغییر" برگزید و ترامپ "اول امریکا" را شعار خود قرار داد و جرج دبلیو بوش در سیاست خارجی خود در رابطه با جمهوری اسلامی شعار "مبارزه با محور شر" را انتخاب کرد. که با کمی دقت در این شعارها می توان کلمات و نمادهای استعاره ای مانند کلید، رنگ سبز، اول امریکا و یا محور شرارت را یافت.

استفاده از استعاره و نماد اما صرفا محدود به رهبران سیاسی نمی شود. نگاه کوتاهی به شعارهایی که مردم ایران در اعتراضات خیابانی خود می دهند نشان می دهد که در اکثر این شعارها از گزاره های استعاره ای، که معمولا نظم شعری خاصی نیز دارند، به وفور استفاده می شود. ما بکرات و به مناسبت های مختلف شعار استعاره وار "عزا عزا است امروز" را، که با توجه به شرایط و مطالبات مشخص بیت دوم آن تغییر می کند، شنیده ایم. در تظاهرات طرفداران جمهوری اسلامی در روزهای قدس و بیست و دوم بهمن نیز شعارهای استعاره ای و شعر گونه مانند "فینگلی امریکا، جنگیلی اسرائیل" که رو پلاکارت نوشته شده بود دیده می شوند. و یا شعارهای استعاره وار مانند "توپ تانک فشفه آخوند باید گم بشه" و "این ماه ماهِ خونِ آخوند سرنگونه" که بخش های اول آنها در دوران انقلاب اسلامی علیه شاه نیز بکار گرفته می شدند، در تظاهرات ضد حکومتی اخیر بکرات شنیده شدند.

شعرای آزادی خواه دوران مشروطه نیز نظریات سیاسی خود را در قالب شعر و استعاره مطرح می کردند. برای مثال فرخی یزدی در رابطه با زاهدان مردم فریب می سراید: "زاهد مردم فریب ما که زد لاف صلاح / روز اندر مسجد و شب در خانۀ خمّار بود." عارف قزوینی از دیگر شعرای مردمی عصر مشروطه است که در اشعار خود از کلمات ساده که در ادبیات شفاهی مردم بکار می روند استفاده می کند. میرزاده عشقی نیز استعاره وار وطن پرستی خود را بدینگونه به تحریر در می آورد: "شراب مرگ بنوشم به راه عشق وطن / روا بود که به این مستی افتخار کنم".

شاید بتوان گفت که سنت استفاده از استعاره و شعر در شعارها و تظاهرات سیاسی از عصر جنبش مشروطه خواهی ایرانیان بجا مانده است و شاید هم این سنت ریشه های بسیار عمیق تری در تاریخ و فرهنگ این سرزمین داشته باشد. سرزمینی که شعر و ادبیات شعری در آن سابقه بسیار طولانی دارند. البته استفاده از نماد و استعاره صرفا محدود به سیاست نمی شود، ما در زندگی روزمره امان و در مناسبت های مختلف از استعاره و ضرب المثل برای شکل دادن، خلاصه و بهتر قابل فهم کردن نظراتمان استفاده های فراوان می بریم. استعاره هایی که بیشمارند و هریک نمادی از تجربه های پیشین و نوع نگاه ما به زندگی می باشند. 

بهترین شکل برای تعریف استعاره، استفاده از یک گزاره استعاری است؛ برای مثال به دو شکل می توان آنچه را که در ذهن ما در مورد مار می گذرد نمادی بیرونی داد، یا از طریق کشیدن مار یا نوشتن کلمه مار.  در واقع شکل مار نقش استعاره را بازی می کند که از طریق آن یک ذهنیت خاص با یک واقعیت خاص ارتباط بر قرار می کند. بعبارت دیگر استعاره یک شکل و فرمولبندی زبانی ویژه است که در همه زبانها و فرهنگ ها مورد استفاده قرار می گیرد، به این علت که انسانها همواره در پی برابرسازی و اینهمانی بین ذهنیات و عالم واقعیت هستند، تا دنیای بیرون از ذهن را بهتر بشناسند و معرفی کنند.

اما ارائه یک تعریف خاص از واقعیات بیرون از ذهن از دو طریق می تواند صورت گیرد؛ یکی از تغییر مشابه یابی، نماد سازی هایِ ذهنی، بر اساس اندوخته ها و خاطرات پیشین؛ و دیگری از طریق منطق و استدلال، بر اساس داده هایی که ذهن باید در جستجوی آنها تلاش نماید. واضح است که راه دوم بسیار پیچیده تر و طولانی تر است و نیازمند حوصله و دقت می باشد. راه اول اما سریع و ساده است و گاه بطور اتوماتیک، بدون اینکه ما بر تمام مراحل آن اگاه باشیم، طی می گردد. همچنین بسیار روشن است که تنایج راه دوم دقیق و با جزئیات کامل می باشند. در زمینه نحوه کارکرد این دو سیستم و روش فکری دانیل کاهنِمان (Daniel Kahneman) روانشناس و اقتصاد دان اسرائیلی-امریکایی در کتاب معرف خود تحت عنوان فکردن سریع و کند (Thinking, Fast and Slow) توضیحات بسیار دقیق و علمی داده است. بر اساس برداشت من از این کتاب می توان گفت که استعاره ها محصول سیستم سریع و کوتاه-مسیر فکری ما انسانها می باشند؛ همان سیستم و راه اول که کوتاه و ساده تر است و از طریق مشابه سازی سعی می کند تصویری فرضی اما قابل فهم از یک واقعیت بیرونی ارائه دهد.

حتی نویسندگان کتاب استعاره ها، ما با آنها زندگی می کنیم

 ( George Lakoff ,Mark Johnson Methaphors, We Live By, ) معتقدند که اصولا سیستم فکریِ معمولی، ساده و فرضیه ساز ما انسانها our ordinary conceptual system) )، سیستمی که بیشتر از سیستم های دیگر فکری مورد استفاده قرار می گیرد، استعاره ساز است. از نظر آنها فرضیه هایِ استعاره واری که از این طریق تولید می شوند فقط محصول یک بازی ذهنی نیستند بلکه زندگی و رفتار روزانه ما را نیز تنظیم و اداره می کنند. بنابراین سیستم فکری استعاره ساز نقش بسیار محوری در زندگی ما بازی می کنند، نقشی که البته ما از کارکرد و تاثیرات آن خود آگاهی کامل نداریم. از نظر نویسندگان کتاب مزبور نقش سیستم فکری استعاره ساز آن اندازه قوی و جدی است که حتی می تواند برای ما حقایق و واقعیت های جدیدی خلق کند، بویژه واقعیت های اجتماعی. از این نظر، استعاره، دیگر در حد یک ضرب المثل و یا یک تشابه سازی ساده باقی نمی ماند و به این علت که قادر است واقعیت های جدیدی برای ما بسازد، آینده ما را نیز رقم می زند.

اما همانطور که نویسنده کتاب "فکر کردن سریع و کند" بارها در کتاب خود تاکید می کند، بطوریکه عنوان ترجمه هلندی آن "فکر کردن معیوب (و یا به اشتباه انداز) ما" انتخاب شده است، با وجودیکه استعاره ها می توانند حقایق و واقعیات جدیدی، بویژه در حوزه روابط انسانی، بسازند، اما همواره باید در صحت و درستی آنها شک کرد. بویژه که در سیستم فکری سریع و کوتاه، که فرضیات و استعاره ها ساخته می شوند، حقایق خلق شده بگونه مطلق و غیر قابل خدشه ظاهر می شوند. حقایقی که ما بر اساس آنها انتخاب های خود را می کنیم و اعمال اجتماعی امان را تنظیم و اداره می نماییم.  

نکته بسیار مهم دیگری که نویسندگان "استعاره ها، ما بوسیله آنها زندگی می کنیم" به آن اشاره می کنند این واقعیت است که بسیاری از پیش فرضها، بخش عمده حقایقی که از قبل به آنها باور پیدا کرده ایم، تجربیات تاریخی و تابوها، در خلق استعاره و نماد نقش کلیدی دارند. پیش فرضها و باورها و تابوهایی که همگی در مناسبات اجتماعی مبتنی قدرت و توسط بنگاه ها و نهادهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و رهبران و فرهنگِ حاکم، ساخته می شوند. بنابراین، اگرچه بسیاری از استعارها در طول زمان متحول و ساخته می شوند اما بسیاری نیز توسط رهبران سیاسی و مذهبی، بنگاه های تجاری و اقتصادی و تبلیغات رسانه ای تحمیل می گردند.

یکی از مقوله هایی که همواره در میان مرز و سایه روشن های بین واقعیت، ذهنیت و استعاره نوسان می کند، هویت سیاسی یک ملت است. در اینکه هر ملت و یا قومی یک هویت مشخص تاریخی و فرهنگی دارد، که به اعتبار آن می توان آن ملت و قوم را از ملل و اقوام دیگر متمایز ساخت، تردیدی نمی توان کرد؛ بعبارت دیگر تاریخ و سرنوشتی که یک ملت و یا قوم پشت سر گذاشته است، بطور واقعی هویت آن ملت را رقم می زند. اما در عین حال برای هر ملتی، در مقاطع زمانی مختلف، هویت های جدید سیاسی و یا مذهبی و فرهنگی تعریف و معمولا توسط رهبران و نهادهای قدرت تحمیل شده اند. این نوع از هویت بدلیل نقش تصویر دهنده و نماد سازی که بین هویت واقعی و تاریخی آن ملت از یک سو و مدلی که رهبران و نهادهای قدرت مطابق ایدئولوژی خود طراحی کرده اند از سوی دیگر بازی می کند، یک هویت کاملا استعاره ای و نمادین است. برای مثال هویت تاریخی و فرهنگی ایرانیان توسط جمهوری اسلامی رنگ و لعاب اسلامی و شیعی بخود می گیرد و سعی می شود که ملت ایران با وجود ادیان و مذاهب مختلفی که ایرانیان در طول تاریخ داشته و دارند، بعنوان بخشی از امت اسلام و بطور مشخص یک ملت و کشور شیعه معرفی گردد. بسیار طبیعی است که اگر این نوع از هویت، که کاملا جنبه سیاسی و ایدئولوژیک دارد، بطور دائم آموزش داده شود و از طریق کتاب و رسانه تبلیغ گردد، بتدریج در ذهن نسل های جوان بعدی بعنوان هویت واقعی می نشیند و رفتار و افکار او را تحت کنترل در می آورد.

از این نظر است که مشاهده می کنیم که در تظاهرات و اعتراضات ضد حکومتی، بعضا مردم بطور نا خوداگاه شعارها و ترجیع بند های اسلامی-شیعی مانند "عزا عزا است امروز" را در مناسبت های مختلف استفاده می کنند. شعاری که وجود ریشه های بسیار عمیق فرهنگ عزاداری و مظلوم نمایی شیعی را نشان می دهد، فرهنگی که بسیاری از مردم دانسته و ندانسته در آن و با آن زندگی می کنند. البته این واقعیت را نیز نباید نادیده گرفت که تعداد شعارهای مذهبی نسبت به قبل رو به کاهش گذاشته است، بویژه نسبت به تظاهرات ضد شاه در ماه های قبل از سرنگونی نظام سلطنتی، که رهبری مذهبی خمینی و روحانیون شیعه موقعیت کاملا برتر یافته بودند و شعارهای مذهبی در تظاهرات خیابانی ضد شاه موج می زدند. واقعیت دیگر اما این است که در برابر کاهش شعارهای مذهبی بعضا شعارهای استعاره وار که نشان از بازگشت به قبل از حاکمیت اسلامی در این مرز و بوم دارد، از جمله "رضا شاه روحت شاد" نیز شنیده می شدند؛ که این شعار نیز شکلی از استعاره سازی و نماد سازی ملی و تاریخی را در برابر نمادهای شیعی به نمایش می گذارد.  

از دیگر نمادها و استعاره هایی که هم توسط حکومت اسلامی و هم توسط مردم در قالب شعار بکار گرفته می شود، مقوله دشمن و شعار مرگ بر دشمن است. حکومت اسلامی بویژه رهبری آن از این نماد و استعاره برای رجوع دادن عمده مشکلات داخلی کشور به عوامل دشمن استفاده های بسیار می برد؛ مقوله ای که ریشه ها و پیش زمینه های کاملا ایدئولوژیکِ بجا مانده از دوران انقلاب اسلامی دارد و در فرهنگ شیعی و مذهبی، مبارزه دائمی و تاریخی بین خیر مطلق و شر مطلق را به نمایش می گذارد. در آن دوران نیز نیروی های چپ مسلمان و غیر مسلمان دشمن اصلی ملت ایران را امپریالیسم امریکا می دانستند و شاه را سگ زنجیری آمریکا معرفی می کردند؛ و امروزه نیز رهبری جمهوری اسلامی ترجیعبند دشمن را رها نمی سازد. همین روحیه و فرهنگ دشمن ستیزی و خط کشی غیر قابل عبور بین سیاه و سفید، در تظاهرات و اعتراضات مردم، که خود را در شعار مرگ بر ... (که در هر مناسبتی بکار می رود) نشان میدهد، نیز دیده می شود. روحیه و فرهنگی که البته فقط در اعتراضات ضد حکومتی دیده نمی شود، بلکه در مناسبات عادی اجتماعی مردم نیز حضور دارد و عمل می کند.

در واقع یکی از اثرات مهم زبان استعاره و نماد ساز، که همانطور که گفته شد صرفا در حد کلام باقی نمی مانند، حضور و تاثیرات آن بر نوع نگاه ما به زندگی، به سیاست و مناسبات اجتماعی است. اگرچه زبان استعاره و نماد ساز در اکثر فرهنگ ها وزبانها وجود دارد و بخشی جدایی ناپذیر از سیستم فکری سریع و کوتاه انسان می باشد، اما بنظر می رسد که نقش استعاره در جوامع با فرهنگ سنتی و شفاهی که باورها و داستانهای آن سینه به سینه منتقل می شوند، بسیار قویتر و پایدارتر از جوامع مدرن می باشد. طبیعی است که هر اندازه نظام آموزشی و فرهنگی یک کشور از باورهای سنتی که در خاطره تاریخی مردم باقی مانده اند فاصله گیرد و علمی و سکولاتر گردد؛ و هر اندازه در روش های آموزشی، تفکر و تعقل کردن و استفاده از سیستم و روش فکریِ منطق بنیاد، تجزیه و تحلیل گر و داده پرداز تشویق گردند، خودآگاهی نسبت به استعارها که از طریق آنها باورهای سنتی، حقایق مطلق شده و تابوها منتقل می شوند، افزایش می یابد.