در بحث های فلسفه-سیاسی از دو نوع آزادی صحبت می شود، "آزادی مثبت" و "آزادی منفی". بر مبنای تعریفی که از این دو نوع آزادی صورت می گیرد، فرم های خاصی نیز از آزادی های سیاسی و اجتماعی ارائه می گردند.
توجه اصلی در آزادی منفی معطوف است به عدم حضور عوامل و مرزهای محدود کننده آزادی های سیاسی و اجتماعی؛ به این معنی که آزادی واقعی زمانی تحقق می یابد که عوامل محدود کننده وجود نداشته باشند. در نقطه مقابلِ آزادی منفی، توجه اصلی در بحث "آزادی مثبت" به ایجاد و حضور موقعیت ها و شرایطی اند که در آنها انسان بتواند آزادانه و مستقل عمل کند.
آیزیا برلین (Isaiah Berlin) در نوشتار دو مفهوم از آزادی، که ترجمه فارسی آن توسط خانم شیریندخت دقیقیان در نشریه خرمگس منتشر شده است، آزادی منفی را به این صورت تعریف می کند: "گفته می شود من به طور طبیعی، آن میزانی آزادم که همان اندازه، هیچ کس یا هیچ جمعی از انسان ها در فعالیت من مداخله نمی کنند. آزادی سیاسی در این معنا فضایی است که در آن یک فرد می تواند بدون جلوگیری توسط دیگران، عمل کند. اگر من از سوی دیگران منع شوم از انجام کاری که در غیر آن صورت انجام می دادم، به همان درجه غیرآزادم؛ و اگر این فضا از سوی دیگران، فراتر از حداقلی، مورد مداخله قرار گیرد، می توان مرا مجبور یا شاید برده نامید."
آزادی مثبت از نظر آیزیا برلین با خواست "خود سروری" آغاز می کند. خواست من این است که زندگی و تصمیم هایم به خودم بستگی داشته باشند نه به هیچ گونه نیروی بیرونی. من می خواهم که ابزار کنش های اختیاری خود و نه کنش های انسان های دیگر باشم. خواست من این است که سوژه [فاعل شناسنده] باشم و نه ابژه[موضوع شناسایی]؛ به نیروی خرد و هدف های خودآگاهم حرکت کنم و نه به نیروی علت های بیرونی تاثیرگذار بر من. می خواهم یک کسی باشم و هیچ کس به شمار نروم؛ کنشگر و تصمیم گیرنده باشم و نه این که برایم تصمیم گرفته شود؛ خود جهت گیری ام را تعیین کنم؛ نه این که توسط طبیعتی خارجی یا انسان های دیگر جهتی معین بگیرم."
حال با این تعریف از آزادی مثبت و منفی این سوال پیش می آید که کدامیک از این دو نوع از آزادی در عمل و در عرصه روابط اجتماعی و سیاسی قابل تحقق اند، برای مثال آیا واقعا آزادی مثبت بدون دخالت نیروهای بیرونی امکان پذیر است؟ و آیا واقعا انسان اجتماعی از چنین توانایی و موقعیتی برخوردار است که مستقل از عوامل خارجی تصمیم بگیرد و عمل کند؟ و آیا اصولا محدوده و شرایطی در مناسبات اجتماعی می تواند وجود داشته باشند که انسان مستقل از همه عوامل خارجی بتواند آزادانه تصمیم بگیرد و عمل کند؟ حتی در دنیای فردی و خصوصی نیز این سوال می تواند مطرح شود که آیا ما حتی در این محدوده نیز کاملا آزاد هستیم و آیا می توانیم فرایند تصمیم گیری های خود را کاملا در یک محیط بسته و ایزوله طی کنیم؟
بعبارت دیگر بر مبنای تعاریف فوق می توانیم بگوییم که در آزادی منفی از عدم وجود عوامل خارجی محدود کننده صحبت می شود و در آزادی مثبت از ضرورت وجود عوامل درونی برای آزاد کردن انسان صحبت به میان می آید. اما آیا واقعا می توان مرز مشخصی بین عوامل درونی و بیرونی ایجاد کرد و آیا انسان کاملا آگاه از تفاوت این دو نوع از عوامل و فاکتور های درونی و بیرونی است؟ و آیا در موقع تصمیم گیری می تواند یکی را به نفع دیگری حذف کند؟ و آیا اصولا این مرز بندی و خط کشی بین درون و بیرون یک مرزبندی واقعی و علمی است؟ و یا اینکه این خط کشی یک پندار و تصور بیش نیست و در عالم واقع مرزهای نامشخص و خاکستری بسیاری بین این دو عامل می توان یافت.
شاید بتوان گفت که طرح این مرزبندی (که بنظر من پندار و تصور باطلی است) و پا فشاری بر آن و همچنین، تلاش بر پیاده کردن یکی از این دو نوع آزادی در عرصه های سیاسی، اجتماعی و حتی آموزشی، به دیدگاهای فلسفی مبتنی بر دوآلیسم وجود ماده و روح باز گردند. به این معنی که روح واقعیتی مستقل از ماده است و بنابراین می توان روی آن کار کرد و آنرا از بند و محدودیت های مادی آزاد نمود. ردپای این طرز تفکر مبتنی بر دوآلیسم را می توان در همین تفاوت بین آزادی منفی و یا مثبت و یا حتی در برخی از بحث های روانشناسی دید که روان انسان را وجود و واقعیتی مستقل از جسم آدمی می پندارند، مشاهده کرد.
ما بخوبی می توانیم پیامدهای مرزبندی مصنوعی بین آزادی مثبت و منفی و تلاش بر پیاده کردن یکی از این دو شکل از آزادی را در فرمهای سیاسی و حکومتی تجربه شده بخوبی مشاهده کنیم. تاکید بیش از حد بر آزادی مثبت که هر کس هر چه دلش خواست انجام دهد، یا سرانجام به آنارشی ختم می شود و یا در نقطه مقابل آن به حکومت های توتالیترِ ایدئولوژیک. به این علت که فلسفه سیاسی که صرفا بر آزادی به معنای مثبت آن استوار باشد، مسلما یک تعریف خاص فلسفی از انسان در اختیار دارد و آزادی های مثبت او را بگونه ای ویژه و در کادر همان فلسفه تعریف می کند، تعریفی که اراده گرایانه در مناسبات اجتماعی و گزینش هایی که صورت می گیرد پیاده می شود و تحقق پیدا می کند.
از سوی دیگر توجه بیش از حد به آزادی از نوع منفی آن به این معنی می شود که دولت ها تنها وظیفه خود را آماده کردن شرایط بیرونی و برداشتن موانع خارجی که محدود کننده آزادی می توانند باشند، بدانند؛ و کمتر روی تقویت اراده و استعداد ها و ظرفیت های درونی انسان بر تشخیص تفاوت های فردی خود نسبت به جامعه سرمایه گذاری کنند. با کمی اغماض می توان گفت که دولت های رفاه و سکولار اروپای غربی نمادی از توجه بیشتر به آزادی منفی می توانند باشند و نظام سیاسی حاکم بر ایالات متحده امریکا نمادی از توجه بیشتر به آزادی مثبت است.
ورود مثبت و یا منفی به بحث آزادی می تواند فقط محدود به مقوله آزادی نماند. حتی می توانیم بگوییم که اصولا ورود به امر سیاست اندیشی و سیاست ورزی نیز می تواند از زاویه مثبت و یا منفی صورت پذیرد. در کادر همان تعریفی که از آزادی مثبت و منفی شد، که اولی بر عوامل درونی و بقول آیزیا برلین بر خود سروری تاکید دارد و دومی بر نبود عوامل محدود کننده بیرونی تاکید می ورزد، می توانیم سیاست را نیز از جنبه مثبت و منفی مورد بررسی قرار دهیم.
سیاست اندیشی و سیاست ورزی مثبت بر اراده درونی و اراده گرایی برای رسیدن به اهداف سیاسی استوار است و سیاست ورزی و سیاست اندیشی از نوع منفی از طریق برداشتن عوامل بیرونی برای رسیدن به اهداف سیاسی مورد نظر بروز و نمود پیدا می کند. سیاست ورزی مثبت که اراده گرایی مبنای آن است بیشتر بر ایده ها و نظریات ثابت و از قبل فرض و حتی دگم شده در شکل ایدئولوژیک آن استوار است. در حالیکه سیاست ورزی منفی بخاطر تلاش برای برداشتن موانع بیرونی و سپردن ادامه راه و تصمیم گیری بر دوش خود مردم، بیشتر بر واقعیت ها و فاکت ها متکی است و سعی کمتری در رنگ و لعاب دادن به اخبار و یا گزینش اخبار خاص دارد.
برای باز شدن این بحث می توان به شرایط بسیار حاد میهنمان اشاره کرد. بنظر نگارنده می توان راهبردها، راهکارها و مواضع سیاسی که امروزه توسط بسیاری از فعالین و رهبران گروه ها و احزاب مخالف جمهوری اسلامی اعلام می شوند را به دو دسته مثبت و منفی تقسیم کرد. برای مثال می توان به مقاله اخیر رضا پهلوی اشاره کرد که در آن اعلام کرده بود که "ایران را پس می گیریم". این اعلام نظر یک اعلام نظر اراده گرایانه است که شاید فقط با یک بخش کوچک از خواست ایرانیان هم پوشانی داشته باشد. بعبارت دیگر این نظر عملا آنهایی را که با این شعار موافق نباشند و بطور ویژه، بخش هایی از جامعه ایران را که هنوز از حکومت طرفداری می کنند و یا حتی فقط در پی اصلاح آن هستند را غیر ایرانی معرفی می نماید. نظر و عقیده ای که قبل از اینکه بر فاکت ها و واقعیت های اجتماعی ایران استوار باشد یک دیدگاه و اراده ایدئولوژیک را به نمایش می گذارد و می خواهد آنرا بر تمامی ایرانیان تحمیل نماید.
این شکل از سیاست ورزی اراده گرایانه و تحمیلی را ما در سیاست گذشته و زمان حال سازمان مجاهدین خلق نیز بخوبی مشاهده می کنیم. در بخشی از جریان اصلاح طلبی داخل نظام جمهوری اسلامی که حفظ نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی آن یک اصل خدشه ناپذیر است نیز سیاست ورزی های اراده گرایانه بخوبی دیده می شود. سیاست ورزی که بدلیل اراده گرایی حاکم بر آن عملا موجب نادیده گرفتن و ندیدن خواست اکثریت نسبی مردم بر تغییر این نظام می گردد. برای مثال می توان به شرایطی اشاره کرد که محمد خاتمی و بخشی اصلاح طلبان داخل کشور در دو بیانیه اخیر خود اعلام کردند.
در برابر چنین سیاست ورزی های اراده گرایانه (سیاست ورزی مثبت) راهبردها و راهکارهای سیاسی دیگری نیز در طیف گسترده مخالفین جمهوری اسلامی دیده می شوند که می توان آنها را در دسته سیاست ورزی منفی قرار داد، به این معنی که قبل از اینکه قصد تحمیل یک اراده خاص سیاسی وجود داشته باشد، بویژه با توجه به گستردگی طیف مخالفین حتی در میان مردم و نبود یک آلترناتیو واقعا موجود، بیشتر بر تقویت اشکال مختلف مبارزات اجتماعی و طبقاتی مردم و حمایت و انعکاس جهانی آن تاکید می گردد، بدون اینکه یک هویت سیاسی مشخص مطابق یک الگوی از قبل تعریف شده بر اعتراضات مردم تحمیل گردد.
البته واضح است که هر گروه و جریان سیاسی از الگوهای خاص خود پیروی می کند و مطابق بحثی که در فوق پیرامون آزادی منفی و مثبت شد، این حق هر جریانی است که خود را بواسطه خط مشی سیاسی و الگوی حکومت مورد نظر خویش، خود را از دیگران متمایز سازد؛ و بسیار نیز طبیعی و معقول است که هر جریان سیاسی راهبرد و نظام سیاسی خود را تبلیغ کند. اما مرز آزادی در حق تبلیغ و پیگیری مواضع خود توسط پذیرش و به رسمیت شناختن حضور دیگر نیروهای مخالف جمهوری اسلامی تعیین می شود.
همانطور که در عرصه عمل و جامعه همیشه ترکیبی از آزادی های منفی و مثبت وجود دارد و تاکید یکجانبه بر هر یک از نوع آزادی تعادل طبیعی اجتماعی و انسانی را بر هم می ریزد. برای مثال تاکید افراطی بر خود سروری و اینکه من هر کاری خواستم انجام دهم و یا حرفی خواستم بزنم، قطعا موجب اختلال در روابط اجتماعی و هرج و مرج می شود؛ و یا توجه صرف و مطلق به برداشتن موانع بیرونی آزادی و بنابراین عدم توجه به رشد استعداد های فردی نیز جامعه و فرد را از ورود به چالش های جدید باز می دارد.
به همین ترتیب نیز سیاست ورزی مثبت و اراده گرایانه سرانجام موجب حذف و یا نادیده گرفتن سایر گرایش ها و نحله های سیاسی می گردد و یا در نقطه مقابل، تاکید بیش از حد و تمرکز فعالیت ها در فقط آگاهی بخشی و افشاگری، بدون ارائه و یک چشم انداز مشخص برای آینده جامعه و مردم را وارد دوره ای از اعتراضات تکراری که بتدریج تبدیل به یک عادت می شود می نماید.
